Recentralización e involución política

No estado español sempre foron unidos os procesos de democratización e avance nas liberdades e os de recoñecemento do dereito ao autogoberno das nacionalidades. Velaí as experiencias das dúas repúblicas e a transición até o golpe de Estado do 23-F, aproveitado para reconducir á baixa o autogoberno galego, catalán ou vasco e para acoutar a democracia nas canles só representativas, nunca participativas, do bipartidismo dinástico.
Para Galicia, asemade, coinciden os periodos de democracia, liberdade e autogoberno cos de benestar económico e progreso social e cultural e as longas noites de pedra do dependentismo, do centralismo e do autoritarismo co atraso económico, anomia social e páramo cultural. Só o autogoberno garante o benestar, porque somos pouco máis do 5% do PIB e da poboación estatais e porque os nosos alicerces económicos son secundarios para España.
Dende 2006 Rajoy, axudado e mesmo pulado por UPD e despois por C´s, enfrontou o afondamento do autogoberno das nacionalidades dende o recurso ao Estatut de Catalunya, aprobado pola cidadanía catalá no 2006, acadando o seu obxectivo de anulalo parcialmente coa sentenza do Tribunal Constitucional de xuño do 2010. Unha sentenza que marcou o punto final a respecto das posibilidades de evolución cara un Estado plurinacional da Constitución do 1978, nas que moitos acreditabamos.
A maioría absoluta do PP de novembro do 2011 e a crise económica foron o pretexto perfecto para desenvolver un intenso proceso de recentralización fronte ás autonomías e os concellos (novas leis de modernización de gobernos locais, educativa e de educación), que coincide cun decidido pulo á privatización de servizos públicos a prol dos grandes lobbies construtores-concesionais e cunha política de recentralización económica a prol dos grandes capitais multinacionais e estatais e contra a urdime de pemes galegas (anulación do concurso eólico, recuperación das competencias autonómicas en enerxía, contratación pública orientada a grandes operadores que exclúe na práctica ás empresas locais…).
A doutrina recentralizadora acompáñase da involución política no eido das liberdades (lei mordaza, tendencia á criminalización da discrepancia co sistema dinástico…) e acada a máxima expresión na negativa do sistema dinástico -agora tripartito- a toda evolución que recoñeza a plurinacionalidade española, dándolle unha saída política á cuestión catalá.

A fin do estado das autonomías

A aplicación concreta por parte do Poder Central do artigo 155 da Constitución sobardou con moito o marco de intervención definido nese precepto para chegar a decisións abertamente inconstitucionais por anular radicalmente o autogoberno: cesamento do President e do Govern todo e secuestro da facultade presidencial de disolución do Parlament e convocatoria de novas eleccións autonómicas. Deste xeito, o Goberno do Estado propuxo e o Senado adoptou unha grave mutación constitucional moi grave. No futuro os Gobernos autonómicos poderán ser cesados e os Parlamentos autonómicos disolvidos.
Deste xeito, ráchase coa garantía constitucional da blindaxe das Institucións de autogoberno das nacionalidades do Estado español na súa autoorganización e funcionamento. Sabíamos xa que o ámbito competencial do autogoberno non estaba blindado e que foi continuamente baleirado estes anos con profusa lexislación recentralizadora. Mais agora recondúcese o dereito á autonomía política a unha mera descentralización administrativa. A autonomía política de Galicia ou Catalunya xa non é sagrada en termos constitucionais. Agora é unha mera concesión outorgada.
Como pasou coa reforma do artigo 135 (que priorizou o pagamento da débeda pública sobre o financiamento da sanidade, a educación e demais servizos públicos), outravolta o bipartidismo dinástico (agora feito tripartito coa inestimábel achega de Cs) rachou coas regras de xogo. Porque o que pasou cos esta aplicación do artigo 155 afecta substancialmente ao dereito á autonomía das nacionalidades do artigo 2 da Constitución. Desaparece, de feito, a garantía da autonomía recoñecida nese artigo.
As forzas unionistas veñen de aprobar unha mutación constitucional fundamental sen abrir melón ningún. O Estado das Autonomías morreu xa. Non sabemos o que virá, mais polo de agora semella que imos cara unha recentralización e renacionalización española moi potentes, moi pouco diluídas en formas de descentralización puramente administrativa.

A arrincadeira: Nin rebelión nin sedición.
O Fiscal Xeral do Estado vaise querelar contra Puigdemont por un presunto delicto de rebelión pola votación de independencia do venres. Mais falta en todo caso o elemento da violencia que define este delicto e o de sedición no noso Código Penal. O grave é que o reprobado Fiscal Xeral Maza sábeo.

Electricidade máis barata na Galicia

O Parlamento de Galicia vén de aprobar por unanimidade a toma en consideración dunha iniciativa lexislativa popular (ILP) promovida polo sindicato nacionalista CIG para facer posíbel unha tarifa eléctrica diferenciada para Galicia, que aforraría nun 30% as chamadas peaxes da enerxía, co que se acadaría para os consumidores galegos unha media dun 12,5% de rebaixa na factura eléctrica. Cómpre salientar que as peaxes supoñen o 41,5% da factura da luz e o consumo só o 37,5%. O resto son impostos.
Galicia sofre custos ambientais e sociais moi importantes para producir electricidade eólica, térmica ou hidroeléctrica e o 40% desta electricidade consúmese fóra do noso País. Velaí a racionalidade desta proposta. Porque a tarifa eléctrica única para todo o Estado foi imposta por Franco no 1951 e non se aplica nas principais democracias occidentais (USA, Reino Unido, Austria, Alemaña), que. pola contra, tentan que haxa unha real competencia e pluralidade, tanto na xeración como na distribución eléctricas.
A tarifa única española grava aos países produtores como Galicia e aos grandes consumidores industriais, lastrando gravemente a competitividade industrial galega e, en xeral, a española. O sistema está pensado no capitalismo castizo de amiguetes e na visión centralista das cousas típica do bipartidismo dinástico. Beneficiando ás grandes distribuidoras e aos territorios de grande consumo doméstico, como Madrid, que case non xera enerxía.
A ILP contempla, tamén, a obriga da Administración galega de remediar a pobreza enerxética das familias, definindo esta como a situación na que se gasta máis do 10% dos ingresos familiares en luz e gas e non se garante unha temperatura constante na casa entre 18 e 21 graos.
Que os galegos nos decatemos de que esta tarifa eléctrica é unha estafa non gosta en Madrid. Recentemente, en portada, o xornal “Cinco Días” alcumaba de insolidaria e inconstitucional esta proposta. De inconstitucional non ten nada, só require da reforma dunha lei ordinaria, a Lei do Sector Eléctrico. E, canto á solidariedade… que lles parece producir electricidade, pagala máis cara e que, aínda por riba, perdamos todos os anos 500 M€ de financiamento local e 1460M€ de financiamento autonómico por mor da voracidade da Administración do Estado?
Con que dereito nos alcuman de insolidarios?

A Coroa non é neutral

Os derradeiros anos do mandato do rei Juan Carlos afondaron na idea de que a Coroa era a Institución que pechaba e lle daba sentido ao sistema da transición, baseado no bipartidismo dinástico PP-PSOE e no capitalismo do BOE ou de amiguetes, manifestado nas grandes empresas concesionais, construtoras, de distribución eléctrica ou bancarias presentes maioritariamente no IBEX 35. Foi Juan Carlos, asemade, un Rei cun concepto fondamente unitarizante, que chegou defender en San Millán de la Cogolla (2001) que “a nadie se le obligó nunca a hablar en español…”, afirmación que descualifica a Casa Real canto á súa sensibilidade a respecto da pluralidade lingüística e cultural española.
A proclamación do seu fillo Felipe de Borbón fixo agardar de moitas persoas que o novo Rei, como home da nosa xeración e persoa con boa preparación intelectual, ía conectar mellor coa plurinacionalidade do Estado e ía abrir novas vías canto á sensibilidade a respecto dos terríbeis efectos na nosa sociedade do desemprego (e, xa, subemprego) e as grandes inxustizas sociais. Mais iso non foi así. E teño para mín que Felipe de Borbón ten ideas propias a respecto do seu rol institucional e este pasa por un aberto intervencionismo, nunha tradición borbónica que afunde as súas raíces en antepasados do Rei actual, como Alfonso XIII, que chegou aceptar o golpe militar de Primo de Rivera e posibilitar a súa ditadura.
Canto á sensibilidade plurinacional, semella que El Rei sintoniza coas ideas de Albert Rivera cando di que “o Xefe do Estado non pode ser neutral cos independentistas”. Nin sequera cos que acreditan na plurinacionalidade do Estado. Velaí ese concepto historicista e esencialista de nacionalismo español que destilou a mensaxe real do pasado Nadal e a frialdade, cando non hostilidade, publicamente amosadas a respecto do President Mas e, máis recentemente, da presidenta do Parlament catalán.
Mais tampouco semella que os valores da xustiza social e da substitución das políticas de austeridade sexan prioritarias. Pola contra, e ás resultas do que nos revele o vindeiro futuro, semella que a aposta do Xefe do Estado sería un goberno apoiado no bipartidismo dinástico e en C’s, o seu comodín. Un goberno que atopa o rexeitamento da maioría das bases electorais do PSOE e de non poucos dos seus cadros, nomeadamente os do norte do Estado.

¿Profesa Felipe de Borbón la neutralidad que exige la Constitución española?

A pesar de que muchos consideraron que Felipe de Borbón era el Jefe del Estado adecuado a los nuevos tiempos, a la vista de su relativa juventud y de su indudable preparación intelectual, sus opiniones e intervenciones evidencian parcialidad en cuanto a su concepto esencialista de la supuesta nación española y de su inclinación a la gran coalición participada por el bipartidismo dinástico PP-PSOE con el apoyo de C´s. Ello le puede pasar factura en el futuro.
Los últimos años del mandato del rey Juan Carlos hicieron visible una Corona como Institución que cerraba y daba sentido al sistema de la transición, basado en el bipartidismo dinástico PP-PSOE y en el capitalismo del BOE o de amiguetes, manifestado en las grandes empresas concesionales, constructoras, de distribución eléctrica o bancarias, presentes mayoritariamente en el IBEX 35. Fue Juan Carlos un Rey con un concepto de España muy unitarizante, que llegó a defender en San Millán de la Cogolla (2001) que “a nadie se le obligó nunca a hablar en español“, afirmaciòn que descalifica totalmente a la Casa Real en cuanto a su sensibilidad respecto de la pluralidad lingüística y cultural española.
La proclamación de su hijo Felipe de Borbón hizo esperar de muchas personas que el nuevo Rey, como hombre de nuestra generación y persona con buena preparación intelectual, iba a conectar mejor con la plurinacionalidad del Estado y a abrir nuevas vías en lo referente a la sensibilidad respecto de los terribles efectos en nuestra sociedad del desempleo (y, ya hoy en día, del subempleo) y de las grandes injusticias sociales. Pero no fue así. Felipe de Borbón tiene ideas propias sobre su papel institucional y éste pasa por un abierto intervencionismo, en una tradición borbónica que hunde sus raíces en antepasados del Rey actual, como Alfonso XIII, que llegó a aceptar el golpe militar de Primo de Rivera y posibilitar el reconocimiento legal de su dictadura.
En cuanto a la sensibilidad plurinacional, parece que el Rey Felipe sintoniza con las ideas de Albert Rivera cuando díjo que “el Jefe del Estado no puede ser neutral con los independentistas”. Ni siquiera con los que acreditan en la plurinacionalidad del Estado. Lo vimos al escuchar sus tesis nacionalistas españolas, en su versión más historicista y esencialista,en su mensaje real de la pasada navidad y al comprobar su frialdad, cuando no abierta hostilidad, públicamente mostradas al President Mas y, más recientemente, a la presidenta del Parlament catalán, Carme Forcadell.
Pero tampoco parece que los valores de la justicia social y del relevo de las políticas de austeridade sean prioritarios para el Jefe del Estado. Por el contrario y, salvo lo que nos revele el próximo futuro, se diría que la apuesta del Jefe del Estado es un gobierno apoyado en el bipartidismo dinástico y en Ciudadanos, su comodín. Un gobierno que cuenta con el rechazo de la mayoría de las bases electorales del PSOE y de no pocos de sus cuadros, principalmente los del norte del Estado.
Y es que de la actitud del Jefe del Estado en las próximas semanas dependerá también la futura adhesión del PSOE al sistema monárquico de la transición. En este sentido un gobierno no imposible, como el que podría formar Pedro Sánchez con la aquiescencia de Podemos, IU, PNV o En Marea (con la impagable abstención de ERC y Democràcia i Llibertat) puede ir despegando sectores cada vez más importantes del socialismo español de la adhesión monárquica. Y el actual Jefe del Estado, por su falta de neutralidad puede ser responsable de ello.

O duopolio televisivo

A garantía efectiva das liberdades de expresión e opinión require dunha oferta real de pluralidade informativa. Previrmos a concentración mediática, previrmos os oligopolios informativos, constitúe unha función esencial dos Gobernos nunha democracia avanzada. Porque esta concentración non só ameaza esta pluralidade cara á cidadanía, senón que deprime a actividade económica e o emprego no eido das industrias audiovisuais e culturais, ameazando tamén deste xeito a diversidade cultural. E tamén distorsiona o acceso ao mercado publicitario por parte dos outros operadores.
No Estado español os grupos audiovisuais Mediaset e Atresmedia abranguen once canles en aberto, con algo máis do 50% da audiencia. Porén, acadan o 88% do investimento publicitario, a medio do abuso da súa posición de dominio, como lles poderá contar calquera profesional da publicidade de medios, nomeadamente os que desenvolven as grandes campañas estatais. Como se chegou á situación actual de duopolio? Pois coa total colaboración dos gobernos do bipartidismo dinástico. De primeiras (1988) só se outorgaron dúas concesións para A3 e Tele5, refugando concesións autonómicas. Despois permitiuse emitir en aberto á Cuatro e outorgóuselle unha nova concesión, xa de TDT, a La Sexta. Logo, vulnerando a lexislación sobre libre concorrencia, aprobouse a adquisición da Cuatro e de La Sexta por Mediaset e Atresmedia. Nunca existiu un control efectivo sobre o respecto ao pluralismo cultural nestas concesións televisivas estatais, malia estar vencellados concesionalmente co seu respecto. Mesmo permitíuselles liquidar toda programación territorial para que gañasen máis. E, por mor da complicidade deste bipartidismo dinástico, velaquí as resultas do duopolio televisivo tanto no mercado publicitario e no eido das industrias culturais e audiovisuais como na oferta informativa. Unha opción política practicamente inexistente hai once meses fóra de Catalunya poderá acadar representación parlamentaria na Galicia, malia recoñecer a súa carencia de propostas para o noso País e manifestar o seu descoñecemento e falla de empatía a respecto dos problemas da nosa cidadanía.

O tetrapartidismo

A meirande parte das análises a respecto da recente enquisa electoral do CIS reflicten a substitución do bipartidismo imperfecto (e dinástico) do 2004, 2008 ou 2011 por un tetrapartidismo no que a vella política do PP e PSOE cede espazos á nova política de C´s e Podemos, sen por iso desaparecer de todo e mesmo retendo os primeiros postos, polo menos (no caso do PSOE) en escanos.
Porén, poucas análises limos ou escoitamos a respecto doutros dados evidentes na enquisa do CIS: millóns de cidadáns cataláns, vascos, galegos, navarros, valencianos ou mallorquíns votarán forzas propias. Canda os devanditos catro grupos parlamentarios, a enquisa do CIS anuncia grupos de seu para a coalición na que sobrancea CDC e máis para ERC, Compromis-Podems, PNV, EH-Bildu, En Comú Podem e para a coalición galega En Marea. Estes sete grupos nacionalistas ou, cando menos, de marcada compoñente territorial, obterían máis de 50 deputados.
E estes dados refírense a unhas eleccións xerais estatais que os grandes media estatais (nomeadamente as catro canles do duopolio televisivo de Atresmedia-Mediaset, que representan máis do 80% do investimento publicitario con pouco máis do 40% de audiencia) reconducen ao devandito esquema tetrapartito, agachando esta realidade plurinacional. Nas eleccións autonómicas e municipais, onde este esquema é menos abafante, as forzas territoriais obteñen moitos mellores resultados.
Ou sexa, que dun xeito cada vez máis evidente as grandes canles privadas (a TVE segue a xogar aso bipartidismo dinástico dende a casa de Bertín Osborne) proxectan a idea errónea de que España se resolve a catro, dende formulacións estritamente estatais. Dende visións centrípetas, por certo incompatíbeis coa moderna gobernanza europea que confía en estruturas en rede e non en cerebros únicos que todo o pensan e todo o saben.
Para Galicia o efecto letal desta conxuntura é a súa ausencia do debate estatal, fóra dos esforzos meritorios de Nós Candidatura Galega e da propia En Marea para que emerxa nalgunhas ocasións illadas. Malia que, no caso dos mareantes, a pertenza de Podemos á coalición reconduza de feito boa parte da súa mensaxe á frecuencia estatal na que emite Pablo Iglesias.

Garantirmos unha xustiza independente

Dende a transición o xogo do bipartidismo dinástico PP-PSOE condiciona o goberno do Poder Xudicial dende o seu Consello, eleito baixo control da maioría lexislativa. Dende ese Consello, os grandes partidos controlan os nomeamentos para os Tribunais Supremo, Constitucional e de Contas e mesmo algúns nomeamentos chave dos Tribunais Superiores e da Audiencia Nacional. É moi difícil que un maxistrado poida chegar ao cumio da carreira xudicial se a súa candidatura non se lle fai agradábel ao PP ou ao PSOE. As vocacións para controlar dende unha xustiza independente os excesos dos Poderes Públicos case nunca son propostas para os postos máis altos.
Nos Xulgados e Audiencias predominan os xuíces e xuízas independentes e afeitos a traballar con poucos medios. Porque a Administración de Xustiza sempre se viu restrinxida dende os gobernos estatais dunha e doutra ponla. Velaí a recente reforma da lei procesual penal limitando o tempo das pescudas xudiciais complexas, como son os casos de corrupción. E, no caso de Galicia, esta restrición tamén se vive dende a Consellaría de Xustiza, coa súa política de restrición da cobertura de vacantes de funcionarios. Ou co seu control remoto de determinadas probas periciais do sumario do sinistro do tren Alvia.
Xa que logo, semella que a garantía da independencia do Poder Xudicial ha de se incorporar á fonda reforma constitucional que cumpriría enfrontar a vindeira lexislatura. Boa ocasión, pois, para garantir un Tribunal Constitucional alleo ás maiorías estatais, a provisión independente de todas as vacantes xudiciais, a supresión da xurisdición especial da chamada “Audiencia Nacional” e máis a descentralización efectiva da xustiza, de xeito que o Tribunal Superior de Galicia sexa a instancia ordinaria que resolva todos os asuntos. E un Consello Xudicial galego, con participación relevante de avogados e outros profesionais da xustiza, que constitúa o órgano de goberno xudicial no noso País.
Porque moitas das actuais disfuncións que limitan a independencia xudicial xurden do actual modelo centralizado, incompatíbel coa plurinacionalidade do Estado.

Felipe de Borbón mantiene una celebración muy confesional, militar y unitarizante

La llamada “Fiesta Nacional” (denominación que indica de suyo la negación rotunda de la plurinacionalidad del Estado) consiste esencialmente en un desfile militar presidido por el Jefe del Estado, que comienza con un bomenaje a los “caídos por España” en el que se canta “La muerte no es el final” y se rezan oraciones católicas. Como elementos centrales una bandera inmensa, el himno estatal en su versión “extended”, un desarrollo incompatible con la aconfesionalidad del Estado y un gasto improductivo superior a 800.000 euros. Y nada más, salvo una recepción real no pública a 1.500 personas.
La fiesta no refleja la pluralidad cultural y lingüística del Estado, ni siquiera se procura territorializar la conmemoración, que siempre se desarrolla en Madrid. Al contrario que en otras conmemoraciones “nacionales” (el 14 de julio francés, la Diada o el Día de Galicia), el mundo de la cultura, de la economía, del deporte, la sociedad civil… están ausentes, como tampoco tienen el menor protagonismo las propias Cámaras legislativas, los Gobiernos autonómicos, el Poder Judicial o el propio Gobierno del Estado.
La conmemoración estatal descansa esencialmente en los Ejércitos, la bandera y el himno estatales y el Jefe del Estado. En este sentido, en poco se diferencia exteriormente de las celebraciones propias de los sistemas autoritarios y personalistas. Su tono general no es el de una fiesta cívica europea y democrática. Por ello, se entiende perfectamente que l@s President@s catalán, vasco y navarra no hayan comparecido, como tampoco lo ha hecho el secretario general de Podemos. Y si han asistido los restantes Presidentes autonómicos ha sido por la llamada a rebato de la Casa Real, el PP y el PSOE: se trataba de dar un mensaje de supuesta unidad al exterior, motivado por la situación creada por el triunfo independentista en las pasadas elecciones catalanas.
Felipe de Borbón ocupa la Jefatura del Estado desde hace casi año y medio. Y, si bien ha mejorado las formas de la Institución, lo cierto es que no ha apostado por una profunda reestructuración de sus elementos simbólicos y del contenido de sus mensajes. Incluso se diría que ha apostado por la continuidad, al menos relativa, del bipartidismo dinástico (PP-PSOE). No hay gestos de respeto o integración de la plurinacionalidad y concesiones sólo folklóricas al plurilingüismo.
¿Podemos esperar de la Jefatura del Estado un cambio sustancial en su concepción unitarizante del Estado en la legislatura próxima? Nada contribuye a pronosticarlo. Felipe de Borbón pudo haber usado de su “auctoritas” moderadora y mediadora con posterioridad a las elecciones catalanas, para proponer cauces de diálogo efectivo. Pero no lo ha hecho, sino que ha optado por mandar un mensaje desde el polo inequívocamente unionista. Un mensaje que dice que se encuentra cómodo en la concepción unitaria del Estado que profesan su padre y las élites dirigentes del PP y del PSOE. Es decir, el relato de lo que se ha dado en llamar el Madrid político y el Madrid mediático.
Al fin y al cabo, la decisión popular sobre la Corona se adoptó hace casi 40 años, sin que la ciudadanía pudiera elegir específicamente entre Monarquía y República. Felipe de Borbón se sabe blindado en su función, ya que la reforma posible para suprimir la Monarquía precisaría de mayoría de dos tercios de cada Cámara, disolución parlamentaria y referéndum. De ahí que la Corona se apoye en el bipartidismo dinástico, que es quien ha llamado a Madrid a sus Presidentes autonómicos. Y quien insiste en defender una Institución costosa y anacrónica. Y respecto de la que muchos dudan ya de su utilidad.

Sentidiño e xenerosidade

Os resultados das eleccións municipais de maio e do proceso subseguinte cara á formación dunha hipotética candidatura unitaria ou maré galega emerxen tres realidades indiscutíbeis: (i) Só reconducindo a unha candidatura unitaria a pluralidade galeguista e progresista pode ser posíbel unha alternativa ao bipartidismo dinástico PP-PSOE. Dúas candidaturas serán dous fracasos ou medio fracasos. (ii) Esta proposta xerou unha grande corrente de mobilización e ilusión. Aquelas persoas e partidos que a destrúan non poderán eludir as súas responsabilidades. (iii) A xente do común que participou neste proceso quere unha opción galega plenamente independente de Podemos, sen prexuízo da grande conveniencia de artellar con esta compromisos concretos para enfrontar transformacións do Estado que garantan o recoñecemento da súa plurinacionalidade, pormos a axenda social e económica ao servizo das maiorías sociais e aprofundarmos na transparencia e na democracia de calidade.
Era de xeral consenso que este proceso habería basearse nomeadamente no pulo cidadán e social e que os partidos participarían con lealdade sen se atribuír o protagonismo exclusivo. Neste senso, a declaración do pasado venres de EU, Anova e Podemos Galiza anunciando que na semana vindeira publicarán un acordo político cara ás eleccións xerais supón unha auténtica emenda á totalidade ao común discurso do pulo cidadán e da transparencia. Malia que o propio documento recoñece que faltan moitos outros actores e que a proposta non é electoral, as formas son desafortunadas. E, por desgraza, conéctanse cos paos na roda e continuos pretextos e dilacións que houbo no último mes, por exemplo, para acadar a confluencia entre as dúas plataformas cidadás que pulaban polo obxectivo da candidatura unitaria: a Iniciativa pola Unión e o Encontro pola Marea Galega.
Os resultados das eleccións catalás, a posíbel confluencia entre as devanditas plataformas e a reacción da opinión pública poderían motivar que determinados actores do proceso reaxisen. Semella non estar escrita aínda a derradeira liña deste conto.