A toxicidade xurídica da Audiencia Nacional

A Audiencia Nacional (AN) determinou no 2008 en Pleno (é dicir, unificando criterios para todas as Seccións penais) que o delicto de rebelión nunca foi competencia desta Audiencia. Mais a xuíza da AN, Carmen Lamela, en decisión ratificada por unha das súas Seccións, considérase competente para coñecer dos delictos de rebelión e sedición, modificando ese criterio firme establecido en Pleno.
Por outra banda, é evidente que a conduta dos membros do Govern non constitúe delicto de rebelión, por faltar o elemento da violencia. Tampouco a conduta dos Jordis integra o delicto de sedición, por faltar unha incitación á violencia na consecución dos obxectivos políticos.
Nunha democracia, tanto a competencia obxectiva dos Tribunais como a definición das condutas delictivas son de interpretación restritiva. Mais a AN sempre tentou facer interpretación extensiva dos conceptos xurídico-penais. Deste xeito chégase á conclusión de que “todo é ETA”, de que a violencia de baixa intensidade na rúa debe ser perseguida como terrorismo ou que Causa Galiza é unha banda armada.
O problema da AN é de orixe. Adolfo Suárez creouna no 1977 por Decreto-Lei dende a planta do franquista Tribunal da Orde Pública (TOP), que axuizaba delictos políticos. Considerábase que cumpría un Tribunal especial para enfrontar o terrorismo, mais axiña se lle foron outorgando máis competencias. Os seus xuíces instrutores asumiron moitas veces o rol de xuíces-estrelas, ás veces incorrendo en claras ilegalidades, como o abuso da prisión preventiva para acadar resultados nas pescudas. Os seus Tribunais adoitaron impor penas durísimas, estendendo ilegalmente tipos penais e conceptos xurídicos indeterminados ou vulnerando o principio da irretroactividade da lei penal, como no caso da doutrina Parot.
En ningún país da Europa occidental existe un Tribunal excepcional como a AN. Na provisión das súas prazas inflúe nomeadamente un Consello do Poder Xudicial refén das maiorías parlamentarias. E, sobre todo, constitúe unha Corte afastada do territorio e da sociedade e que actúa moitas veces máis como represor do inimigo ca como axuizador do cidadán. Velaí a súa anormalidade fronte ao principio constitucional do xuíz ordinario predeterminado pola Lei e a súa toxicidade a respecto do noso sistema xudiciario.

Era visto!

No pasado nadal, o Tribunal de Xustiza da Unión Europea (TXUE) corrixiu a xurisprudencia do Tribunal Supremo (TS) español e determinou que os efectos da nulidade das cláusulas de chan eran retroactivos dende o principio do contrato e non dende maio de 2013, como arbitrariamente decidira o TS para reducir o impacto da sentenza na banca. O TXUE afirmou, ademáis, que cumpría pór aos consumidores na situación na que estarían se a cláusula de chan non tivese existido nunca. É dicir, que se lles pagasen os intereses legais a respecto das diferenzas ao seu favor de cada cota do préstamo.
O Goberno do Estado aprobou o 21 de xaneiro un Decreto-Lei para que os Bancos puidesen atender as reclamacións dos consumidores para a devolución destas diferenzas. Na Galicia varios (entre eles a asociación de consumidores ACOUGA) advertiron que este sistema non amañaba nada, porque non establecía nin un procedemento de arbitraxe nin de mediación. Só axudaba á banca ao favorecer o contacto bilateral non regulado co consumidor no que as entidades aproveitaban a súa prevalencia en organización, medios e información. Moitas solicitudes extraxudiciais foron pactadas en bastante menos diñeiro do que aos bancos lles cumpría pagar aos consumidores. En concreto, a banca case nunca ofreceu pagar os xuros de demora.
Agora o Consello do Poder Xudicial, no que manda a maioría absoluta gobernamental, non prové os medios axeitados para resolver os milleiros de casos que están a entrar nos xulgados por nulidade de cláusulas bancarias. Néganselle á Administración de Xustiza os medios materiais e persoais precisos para que poida cumprir o seu labor constitucional e satisfacer os intereses dos consumidores, como se lle negan tamén eses medios á orde xudicial contencioso-administrativa para revisar a actuación ilegal das Administracións Públicas.
Deste xeito o PP, como antes fixo o PSOE, favorece a banca, grandes corporacións e Administracións Públicas, prexudicando aos consumidores, pemes e cidadáns, furtándolles aos Tribunais, por vía orzamentaria, os medios precisos para que fagan xustiza.

A liberdade de expresión é prioritaria

Antes de que cuestionemos esta enxurrada de condenas na chamada “Audiencia Nacional” por delictos de expresión relacionados co terrorismo, cómpre precisar que o caso da cidadá Casandra non se refire a un acto de terrorismo no senso xurídico, senón a un acto violento contra o Presidente dun Goberno ilegal e ilexítimo, nado da subversión armada contra a orde constitucional republicana do 1936 e subseguinte guerra. O terrorismo require no noso Dereito Penal dunha intencionalidade de atentar contra a orde constitucional lexítima. E o réxime franquista non o era. Velaí que a amnistía de 1977 impida non só o castigo, senón a propia investigación xudicial a respecto desta caste de delictos violentos anteriores ao 15 de decembro de 1976.
Mais, no terreo propio do que si son condutas que conteñen opinións a respecto de auténticos delictos de terrorismo (o que non inclúe o caso de Cassandra) cómpre aplicarmos o sentido común, que PP e PSOE perderon ao agravar a xa rigorosísima lexislación de Aznar no 2015, das resultas do pacto antiyihadista. É absurdo que no 2015 e 2016 o número de condenas sobarde en máis dun 600% ás do 2011, cando aínda actuaba a banda terrorista ETA. Máis da terceira parte dos recursos materiais deste Tribunal de excepción consúmese xa nesta caste de xuízos. Un despropósito.
Desenvolven estas actuacións os Tribunais penais máis condicionados pola maioría pro PP do Consello do Poder Xudicial: a “Audiencia Nacional” que xulga dende Madrid vulnerando o dereito de todos ao xuíz ordinario do noso ámbito territorial e o Tribunal Supremo, que resolve os recursos contra as súas sentenzas. E enxergamos moitas veces dous xeitos de medir, porque non faltan os antigos dirixentes socialistas que xustifican en público o recurso ao GAL e nada se actuou contra deles. Tampouco contra un xornalista e un toureiro que dicían querer eliminar aos adheridos de Podemos.
A convivencia democrática require que a liberdade de expresión sexa prevalente. Os fiscais e xuíces da democracia non poden perder o seu tempo perseguindo e xulgando chíos propios de mal gosto ou propios de descerebrados na twitter. Cómpre eliminar xa do Código Penal as condutas que non supoñan un convite directo, real e inmediato á comisión do delicto.

O sentido do aforamento

O xa fracasado pacto de investidura entre PP e C’s incluía a supresión xeneralizada dos aforamentos para os representantes institucionais e cargos públicos e xudiciais, incluídos os previstos no Estatuto de Galicia. Unha previsión ben chocante, xa que o aforamento dos deputados e conselleiros galegos é materia estatutaria que non pode ser regulada dende Madrid. Neste e noutros aspectos claramente recentralizadores do fracasado pacto advírtese que os partidos unionistas sonlles supostos constitucionalistas moi pouco respectuosos da Constitución e do Estatuto.
Mais, para alén do indiscutíbel dereito a decidir de Galicia sobre se afora ou non aos seus deputados e conselleiros, cómpre avaliar se segue a ter sentido hoxendía esta institución, xurdida para lle garantir aos parlamentarios protección no seu discurso e acción fronte a eventuais prendementos por parte dos axentes de El-Rei ou dos estamentos xudiciais, fortemente vencellados ao Poder Real. É dicir, a institución do aforamento non naceu como privilexio do deputado, senón como garantía obxectiva da súa función. A cidadanía quería que os seus representantes tivesen protección fronte aos abusos do poder e, xa que logo, deulles inviolabilidade e unha canle procesual para que as acusacións contra deles fosen xulgadas por un Tribunal colexiado, que puidese xulgar estas persoas de xeito máis equilibrado.
Velaí por qué, no caso do aforamento e no caso tamén das retribucións dignas no exercicio da función representativa, é a cidadanía quen gaña, sobre todo se avaliamos o grande poder suxeito a poucos controis dos lobbies e grandes corporacións. No caso de Galicia, ademais, a Sala do Penal do Tribunal Superior de Xustiza semella un órgano acaído para o axuizamento dos deputados e conselleiros, tanto pola experiencia dos seus maxistrados como polo seu carácter colexiado e achegado ao País.
Certo é que, nalgúns casos, os propios políticos interveñen indirectamente no nomeamento de maxistrados dalgúns Tribunais que xulgan aforados, nomeadamente no caso do Tribunal Supremo. Mais semella que a solución, alén de suprimir os aforamentos, sería a de despolitizar o Supremo, modificando a elección dos seus membros e os do Consello Xeral do Poder Xudicial.

Garantirmos unha xustiza independente

Dende a transición o xogo do bipartidismo dinástico PP-PSOE condiciona o goberno do Poder Xudicial dende o seu Consello, eleito baixo control da maioría lexislativa. Dende ese Consello, os grandes partidos controlan os nomeamentos para os Tribunais Supremo, Constitucional e de Contas e mesmo algúns nomeamentos chave dos Tribunais Superiores e da Audiencia Nacional. É moi difícil que un maxistrado poida chegar ao cumio da carreira xudicial se a súa candidatura non se lle fai agradábel ao PP ou ao PSOE. As vocacións para controlar dende unha xustiza independente os excesos dos Poderes Públicos case nunca son propostas para os postos máis altos.
Nos Xulgados e Audiencias predominan os xuíces e xuízas independentes e afeitos a traballar con poucos medios. Porque a Administración de Xustiza sempre se viu restrinxida dende os gobernos estatais dunha e doutra ponla. Velaí a recente reforma da lei procesual penal limitando o tempo das pescudas xudiciais complexas, como son os casos de corrupción. E, no caso de Galicia, esta restrición tamén se vive dende a Consellaría de Xustiza, coa súa política de restrición da cobertura de vacantes de funcionarios. Ou co seu control remoto de determinadas probas periciais do sumario do sinistro do tren Alvia.
Xa que logo, semella que a garantía da independencia do Poder Xudicial ha de se incorporar á fonda reforma constitucional que cumpriría enfrontar a vindeira lexislatura. Boa ocasión, pois, para garantir un Tribunal Constitucional alleo ás maiorías estatais, a provisión independente de todas as vacantes xudiciais, a supresión da xurisdición especial da chamada “Audiencia Nacional” e máis a descentralización efectiva da xustiza, de xeito que o Tribunal Superior de Galicia sexa a instancia ordinaria que resolva todos os asuntos. E un Consello Xudicial galego, con participación relevante de avogados e outros profesionais da xustiza, que constitúa o órgano de goberno xudicial no noso País.
Porque moitas das actuais disfuncións que limitan a independencia xudicial xurden do actual modelo centralizado, incompatíbel coa plurinacionalidade do Estado.

Albert Rivera e Galicia

Vén de presentar Albert Rivera as súas propostas de reforma constitucional: supresión do Senado e asignación das súas competencias a unha Conferencia de Presidentes Autonómicos que terían voto ponderado dacordo con cadansúa poboación e con competencias no financiamento autonómico, supresión do Consello Xeral do Poder Xudicial e asignación das súas competencias ao Presidente do Tribunal Supremo, reforma electoral, redución das competencias autonómicas e derrogación da cláusula que permite transferirlle ás autonomías competencias exclusivas do Estado, supresión das Deputacións e redución á cuarta parte dos concellos.
As propostas do Rivera son claramente agresivas para Galicia. Na Conferencia de Presidentes Galicia só tería o 6% dos votos. Serían, pois, andaluces, madrileños e, quizais, cataláns, os que resolverían as cuestións territoriais dacordo cos seus intereses. Galicia non tería posibilidades de acadar un sistema de financiamento xusto e automático que pondere con xustiza o avellentamento e espallamento da nosa poboación.
A supresión do 75% dos concellos é unha medida desenfocada. O que precisa o mapa local galego é consorciar os servizos locais, para poder prestalos a xeito. Os concellos e os concelleiros cumpren unha función de aproximación das Administracións locais ao territorio que na Galicia, coa metade dos núcleos de poboación do Estado, resulta imprescindíbel. En realidade, o erro de Albert Rivera é querer resolver o mapa local dende o Estado no canto de internalizar o réxime local a prol das autonomías, para que cada unha defina o que lle cómpre a cada un.
O sistema electoral proposto por Rivera penalizaría inxustamente as forzas de ámbito galego, ao esixir un mínimo do 3% no Estado para obter deputados. Esta reforma impediría, “de facto”, que as forzas galegas tivesen representación no Congreso.
Galicia repousa sobre uns alicerces económicos que para o Estado son totalmente prescindíbeis. Velaí a vinculación entre autogoberno e benestar. Se o sr. Rivera leva adiante o seu programa de reformas, os partidos galegos non terán representación no Congreso, os intereses de Galicia non serán respectados na Conferencia de Presidentes e o seu autogoberno limitariase substancialmente. Galicia será máis pobre e dependente.

Despolitizarmos o poder xudicial

A grande maioría dos xuíces e maxistrados nos níveis inferiores e medios (Xulgados unipersoais, Audiencias, Salas do Contencioso e do Social dos Tribunais Superiores autonómicos) son independentes de toda caste de presións políticas. O seu problema é a falla de horas no día para atender o exceso de traballo (o Estado español ten un 40% menos de xuíces que a media europea) e máis a falla de medios materiais, humanos e técnicos para desenvolver de xeito eficaz o seu labor.
Porén, cando subimos na escada profesional atopamos a polítiquería do bipartidismo dinástico. Porque o Consello Xeral do Poder Xudicial, deseñado de primeiras na Constitución para preservar a xudicatura das inmisións dos Ministros de Xustiza, converteuse, coa praxe do tempo, nun órgano partidista que controla con man de ferro os nomeamentos dos Maxistrados do Tribunal Supremo e doutros altos cargos xurisdicionais. Se a isto lle engadimos o control que estes mesmos partidos exerceron sobre o nomeamento dos maxistrados do Tribunal Constitucional (hoxe refén dunha maioría mecánica que xorde da santa vontade de Mariano Rajoy) podemos entender a degradación que vive o noso sistema de garantías xurídicas nos seus chanzos máis determinantes.
Velaí a axenda do Tribunal Constitucional, sempre disposto a lle resolver os problemas institucionais ao Goberno do Estado e lento a adoptar decisións tan importantes como axeitar a nosa xurisprudencia ás resolucións dos Tribunais Europeos de Xustiza e de Dereitos Humanos. Ou as resolucións da Sala do Penal do Tribunal Supremo, que sentaron precedentes coma a “doutrina Parot” ou a desproporción retributiva entre os reos de corrupción e os que sobardan levemente os límites do exercicio dos dereitos á libre expresión ou manifestación. Sen contar a doutrina xurisprudencial dunha Sala do Contencioso do Tribunal Supremo que confirma a ruptura das regras do xogo retributivas das enerxías renovábeis, para facilitar a axenda pro grandes distribuidoras eléctricas do Goberno do Estado.
E velaí como, de paseniño (e ás veces dun xeito acelerado), vaise impondo na cidadanía a idea de que a xustiza non é independente, cando a meirande parte dos seus servidores loita continuamente para manter a súa ecuanimidade e para atender a xeito as súas axendas inabarcábeis.

A creba do Estado de Dereito

A intromisión do Goberno do Estado na administración xudicial está a pór en risco a meirande parte dos controis que nos recoñecen como un Estado democrático de dereito. Intromisión que ten a súa orixe no outorgamento cidadán (novembro 2011) dunha maioría absoluta nas dúas Cámaras estatais, que lle dan ao PP o control dos Poderes lexislativo e executivo estatais. E nos graves defectos da regulación xerada polo PSOE e PP no tempo desque aprobaron a Constitución.
Este control determina que a maioría que apoia ao Goberno do Estado elixa indirectamente unha maioría absoluta do Tribunal Constitucional (TC). Isto quere dicir que as leis aprobadas pola maioría absoluta do Parlamento estatal van ser controladas canto á súa constitucionalidade por ese TC indirectamente nomeado por Rajoy e que fixa unilateralmente a súa axenda. Adiantando as cuestións que interesan (Catalunya, por exemplo) e adiando as que non conveñen (lei de taxas). Polo mesmo, os recursos de inconstitucionalidade contra leis autonómicas van ser decididos por un árbitro caseiro, case sempre favorábel aos intereses centralistas, pois que o Executivo estatal nomea indirectamente ao TC.
Mais este control falla tamén no que atinxe ao control da normativa regulamentaria e da actividade administrativa. As taxas limitan substancialmente o acceso á xustiza e, xa que logo, o control da legalidade da actividade administrativa. E o Goberno do Estado nomea indirectamente unha maioría absoluta do Consello Xeral do Poder Xudicial (CXPX), órgano de goberno dos xuíces que determinan os maxistrados que chegan ao Tribunal Supremo (TS) e á Audiencia Nacional (AN), que son os que levan a meirande parte do control real da actuación regulamentaria e político-administrativa do Goberno do Estado. Si, acertaron vostedes. Controlan indirectamente aos que lles controlan.
Velaí que sexa urxente unha fonda reforma, quizais constitucional, que garanta a independencia da xustiza, hoxe reducida aos níveis de Xulgados, Audiencias e, parcialmente, Tribunais Superiores. No caso da Galicia cumpriría, ademais, vincular a xustiza ao noso sistema de autogoberno e facela rematar a todos os efectos no TSXG.

Elección de alcaldes e vantaxismo

A constitución só esixe que os concellos se integren por cadanseu alcalde e concelleiros. Os alcaldes poden ser elixidos polos veciños ou polos concelleiros. Xa que logo, unha lei orgánica, que só require da maioría absoluta nas dúas Cámaras estatais (no poder do PP dende decembro do 2011) sería quen a impor, quer a elección directa dos alcaldes, quer unha sobreprima de concelleiros á minoría máis votada, de xeito que se lle atribuísen de pleno dereito a metade máis un dos concelleiros.
Velaí a trascendencia de lle outorgar maioría absoluta nas dúas Cámaras a un partido, porque ficará libre de aprobar os Decretos-Leis e Leis Orgánicas que lle peten e de controlar a elección dos Tribunais Constitucional, Supremo, de Contas e do Consello do Poder Xudicial e, dende logo, a axenda do primeiro dos mesmos. Un poder case omnímodo.
Mais, con ser plenamente constitucional e con contar o PP estatal con lexitimidade de orixe abonda, unha reforma desta caste carece de lexitimidade de exercicio, pois que suporía unha mutación institucional implícita ás regras do Dereito electoral, que até de agora constituiron, no nível local, materia consensuada. Igualiño ca en todos os sistemas democráticos da nosa Europa. Para máis, esta reforma constituiría unha inaceptábel concentración de poder, lesiva para a participación cidadá, para o control democrático e para a efectiva prevención da corrupción.
De se concretar esta reforma na atribución da maioría absoluta da Corporación ao partido máis votado, a segunda forza política sería a máis prexudicada, pois que repartiría co resto dos partidos o resto dos concelleiros proporcionalmente, enfrontando á maioría absoluta en moitos casos unha pluralidade de forzas sen segunda opción salientábel. Velaí un risco que ao mellor non calculou o PP: a formación de inéditas coalicións preelectorais, lexitimadas politicamente por mor da lesividade e unilateralidade dunha tal reforma.
Unha reforma que, por moitas voltas que lle dean, non lle atoparán máis xustificación ca a consecución dos intereses partidistas –e conxunturais- do PP.

O emperador vai espido

Unha amiga galega, tamén avogada, recoméndame un “post” do “blog” da avogada madrileña Verónica del Carpio, que contén a súa opinión sobre a situación actual da xustiza e do Estado de Dereito español, concluíndo que, no noso sistema institucional, unha maioría absoluta no Congreso tradúcese en poderes omnímodos para o Goberno e a maioría que o sostén, de xeito que se deturpan os principios de control xudicial da legalidade da actuación administrativa e de control da constitucionalidade das leis.
E a análise desta avogada madrileña é ben lúcida. Porque a maioría parlamentaria e o Goberno controlan a elección do Tribunal Constitucional, que decide sobre se son ou non constitucionais as leis e decretos-leis que aproban os Parlamentos e Gobernos estatal e autonómicos. E, tamén, controla a elección do Consello Xeral do Poder Xudicial, que controla a elección dos maxistrados do Tribunal Supremo e doutros altos cargos xudiciais. Deste xeito, a incidencia gobernativa nos controis de legalidade e constitucionalidade convértese en abafante.
O Goberno do Estado pode aprobar, como fixo hai poucos días, un Decreto-Lei que modifique centos de leis e, logo de ser convalidado polo Congreso, só o Tribunal Constitucional poderá declaralo inconstitucional, malia que non exista esa extraordinaria e urxente necesidade que habilita constitucionalmente para o uso dese instrumento excepcional ou invada materia reservada aos Estatutos de Autonomía ou a leis orgánicas, invasión que determinaría tamén a inconstitucionalidade.
É o Tribunal Constitucional quen fixa a súa propia axenda; se por presión do Goberno que nomeou á súa maioría adian o fallo dun recurso contra un decreto-Lei inconstitucional, a sentenza virá cando o dano estea xa feito. Pola contra, cando lle interesa a este degradado sistema institucional, resólvese axiña. Velaí o atraso en resolver o recurso contra as taxas xudiciais.
Vivimos, xa, nun sistema xurídico contaminado polo Goberno do Estado. Cómpre, pois, vermos a realidade dun emperador que vai espido para enfrontar na vindeira reforma constitucional unha regulación que garanta o equilibrio de Poderes e o control da constitucionalidade das normas por un Tribunal Constitucional obxectivo e independente do Poder Executivo.