Galicia e a reforma constitucional

A crise política xerada pola cuestión catalá saldouse cun certo reactivamento do nacionalismo español, que arela consolidar un proceso de recentralización que vén de lonxe para converter o autogoberno en mera descentralización administrativa e garantir a total supremacía das elites financeiras e mediáticas de Madrid e dos grandes lobbies estatais da distribución enerxética e das actividades concesionais e de grandes construcións.
Este reactivamento e máis a transformación de Núñez Feijóo no candidato á sucesión de Rajoy preferido por estes sectores está a lle dar azos á explicación dos problemas e intereses galegos en clave dependentista. Segundo estas teses unionistas cómpre que Galicia loite por máis España para garantirmos a solidariedade do Estado, xa que non somos quen de nos valer por nós propios.
O argumento é claramente falso, porque o que a Galicia lle cómpre non é máis España, senón máis Galicia, menos España e máis Europa. Porque se Catalunya e Andalucía poden xogar coa súa forza poboacional ou por PIB, nós só achegamos o 5,5% do PIB estatal e o 5,2% da súa poboación. Ademais, os nosos alicerces económicos, os nosos intereses, non son relevantes para o Estado, senón prescindíbeis. Velaí que a nosa única ferramenta de benestar sexa un autogoberno ampliado, blindado e ben financiado.
Euskadi e Navarra, con cadanseu financiamento foral, poden preferir non abrir un proceso de reforma constitucional en clave de federalización real e asimétrica, mais Galicia só conta con esta vía para ter opcións cara á súa estabilidade e benestar social e económico. Porque esa reforma habería garantir ferramentas competenciais fundamentais para o benestar, como a xestión da AP-9 e de todos os portos, aeroportos, estradas e ferrocarrís, as competencias exclusivas en réxime local (para poder suprimirmos as custosas e innecesarias Deputacións) ou a blindaxe competencial a prol da Xunta nas áreas esenciais das políticas enerxética, industrial, agraria e social. Canda esta blindaxe competencial, precisamos un financiamento acaído, baseado na autoxestión de todos os tributos. Cumpriría que o tecido empresarial, universitario e social asumise esta necesidade e prepararmos en serio para o proceso de reforma que ha vir máis tarde ou máis cedo.

Galicia faise nos concellos

A administración local é a que está máis preto da cidadanía e a que mellor coñece a contorna. Mais o PP quixo reducir substancialmente a autonomía local impoñendo o máis absoluto equilibrio orzamentario, nivelando os servizos por abaixo e potenciando a privatización destes servizos. A imposición da austeridade aos concellos tivo unha clave evidente de redución da calidade dos servizos.
Unha das reformas esenciais é a que lle devolva a Galicia plenas competencias no réxime local, como instrumento para potenciar a gobernanza municipal dende a autonomía dos concellos. Isto pasa por suprimirmos as redundantes e ineficientes deputacións, incorporando os seus servizos de recadación á Axencia Tributaria Galega e redistribuindo os restantes entre a Xunta, os concellos e, quizais, nos novos entes intermedios. Tamén porque Galicia reciba directamente os fondos estatais todos para artellar un grande Fondo Galego de Cooperación local distribuído consonte aos criterios que interesen ao País. E que reciba o que nos pertence por poboación (un 6%), xa que hoxe perdemos 550 millóns de euros que van para os concellos máis poboados doutros lugares do Estado.
Cara adentro do país, non é certo que a clave da mellor gobernanza estea na fusión dos concellos. A meirande parte dos concelleiros non cobran retribucións e o concello é sempre un elemento que vertebra o territorio, fixa poboación, xera participación cívica e territorializa a democracia. O que si cómpre é unha prestación consorciada dos servizos, artellando quer entes comarcais quer áreas urbanas. Cómpre pór en marcha xa as de Vigo e A Coruña -e quizais a de Ferrolterra-, para garantir a prestación de servizos de calidade en cadanseu territorio. Tan vigués é o de Nigrán coma coruñés o de Oleiros. O fulcral transporte interurbano non pode depender dos intereses empresariais de Vitrasa ou da Compañía de Tranvías.
Cómpre, tamén, que os concellos poidan decidir autonomamente se recuperan para a xestión directa os servizos públicos esenciais. E non só como garantía da súa calidade, moitas veces danada pola xestión dos concesionarios privados que gañan as licitacións á baixa, senón mesmo como garantía de que os servidores públicos perceban unha remuneración xusta.

Máis autogoberno, máis benestar

Aínda hailles xente que non se decata da importancia que ten o autogoberno para o benestar da cidadanía galega. Aínda hailles xentiña enganada que pensa que o importante é “que se xestione ben, sexa o concello, a Xunta ou Madrid”, como se existise a xestión neutral. Como se non fose certo que Sevilla ten AVE dende 1992 ou que os aeroportos xestionados estatalmente adxudican os seus servizos a grandes empresas estatais.
Para máis, Galicia precisa o autogoberno en moi superior medida ca Euskadi ou Catalunya, porque os sectores económicos que para nós son fulcrais para o Estado son prescindíbeis. E porque só achegamos o 5% PIB e o 5,5% da poboación estatais. Xa que logo, falando do programa de goberno dunha eventual coalición progresista, a defensa e ampliación do autogoberno é esencial para poder promover o crecemento económico e aplicar unha axenda social. Os problemas do noso País non veñen da loita de clases, senón do noso carácter periférico e subordinado no contexto do Estado español.
Quere isto dicir que o futuro Goberno haberá desenvolver todas as vías que melloren o autogoberno e o seu financiamento, así como que restauren o autogoberno local e garantan un financiamento xusto (Galicia só recebe o 3% dos recursos locais cedidos polo Estado, malia ter o 5% da poboación). A conxuntura dirá se é posíbel (sería o desexábel) modificar o marco xurídico-político constitucional e estatutario. Mais, de non selo, cumpriría explorar todas as demais vías: reforma das leis orgánicas recentralizadoras, leis de transferencia ou delegación, reforma urxente do financiamento… Nomeadamente urxentes son as competencias que garantan unha autonomía real na xestión do territorio e medio rural, na promoción do tecido empresarial e na completa internalización do noso réxime local, suprimindo ou, polo menos, minimizando as Deputacións e a estrutura provincial.
Para as persoas deste País, o autogoberno pertence ao mundo das cousas de comer. Porque só cunha ampla e ben financiada autonomía o Goberno galego pode xerar benestar social e crecemento económico.

A Facenda galega

Non se poden manter a xeito os servizos públicos sen un financiamento aquelado. E non hai mellor financiamento que aquel que primeiro recada e despois percebe ou paga o complemento da solidariedade. Alexandre Bóveda primeiro (Estatuto do 1936) e Carlos Mella despois (autor como vicepresidente da Xunta do rascuño de reforma do Estatuto do 1984) deseñaron unha verdadeira Facenda galega. Idea que se transladou despois á proposta do Foro Novo Estatuto (2004) e que agora vén de propor a plataforma cidadá “Somos Nós“, como parte do programa electoral para unha candidatura galega cidadá e unitaria nas vindeiras eleccións xerais. Formalmente temos xa unha Axencia Tributaria galega, malia que baleira dos seus principais contidos. Transferir dende as Deputacións cadanseus Servizos de Recadación permitirá a xestión e liquidación de todos os tributos locais que os Concellos non recadasen por si proprios, o que melloraría substancialmente a administración tributaria local. Mais a principal misión da Axencia Tributaria galega habería ser a xestión, liquidación, inspección e recadación no noso territorio dos principais impostos directos e indirectos. Con plena capacidade normativa no mecanismo da exacción tributaria, naturalmente suxeita á coordinación fiscal que se acordase nos níveis estatal e europeo. Coordinación que habería garantir recadarmos o Imposto de Sociedades por toda a actividade produtiva que se desenvolva no noso territorio (alén do domicilio fiscal da entidade) e os Impostos especiais (hidrocarburos, tabaco e alcol) que se devenguen en Galicia, hoxe en día imputados a Madrid. O sistema haberíase pechar con dous Fondos para garantir a solidariedade; un para investimentos e outro para nivelación de servizos. E coa determinación do “quantum” que Galicia lle pagaría ao Estado polos servizos que presta no noso beneficio.
O outro discurso, o da dependencia e a esmola, non garante un acaído financiamento nin o seu automatismo. O autogoberno no gasto precisa do autogoberno no ingreso.

Rajoy e Feijoo liquidan as axudas da dependencia

Zapatero artellou un sistema de axudas á dependencia para dependentes severos (grao II) e grandes dependentes (grao III) e aprobou a Lei de promoción da autonomía persoal na fin do 2006. Unha lei e un sistema que presentaban a clara deficiencia da súa falla de dotación de recursos, que tiveron que ser suplidos, no caso de Galicia, pola política social que desenvolvía o Vicepresidente Anxo Quintana. Mais o certo é que cando Zapatero saiu do Goberno do Estado, na fin do 2011, as distintas Administracións autonómicas atendían máis de 700.000 dependentes de grao II e III.
Mais Rajoy aprobou por Decreto-Lei unha brutal redución dos fondos ás autonomías para pagar estas axudas. O recorte suprimiu o pagamento da Seguridade Social aos coidadores e reduciu as pagas nun 15%, que moitas autonomías aínda reduciron máis, no marco desta reforma lexislativa, até o 85% coma é o caso de Galicia. Deste xeito, fronte á moi notábel atención á dependencia de Euskadi, Navarra, a Rioxa, Asturies ou Castela e León, Galicia é dos territorios que presentan peor cobertura destes servizos. A UGT dicía no 2014 que menos do 48% dos dependentes percebían prestación. Pola súa banda, hai poucas semanas que CC. OO. denunciou que case o 30% dos dependentes galegos coa prestación recoñecida pola Xunta non a cobraban, fronte ao 18,7% estatal ou só o 0,77% de Castela e León, tamén gobernada polo PP. Un auténtico escándalo que habería facer demitir por vergoña á conselleira Beatriz Mato.
Unha miña amiga escríbeme contando o caso do seu pai. Hemipléxico, cunha incapacidade do 80%, non se vale por si para se vestir ou erguer da cama e precisa da asistencia continuada da súa dona, que perdeu a axuda da cotización á Seguridade Social e que ten que pagar a súa propria cota de autónomos, malia que a dedicación ao seu home lle impide traballar na súa actividade de toda a vida. A paga baixou o ano 2014 de 320 a 270 € e agora foi reducida a 68 €. Unha redución do 90% se contamos a da Seguridade Social.
E así milleiros de galegos e galegas. Rajoy e Feijoo liquidan as axudas da dependencia, mentres a supresión das Deputacións podería aforrarlle á cidadanía galega case 300 M€.

A liquidación das deputacións

As Deputacións constitúen un elemento caduco na actual estrutura xurídico-territorial, que desconfía da autonomía local e da vitalidade da participación política veciñal para planificar os investimentos e as obras dende a capital provincial ao abeiro de criterios caciquís, suplantando a vontade expresada polos propios concellos. Para máis, na nosa Galicia constitúe unha disfunción que duplica gasto e que limita a eficacia da acción de goberno da Xunta.
Ademais de se tratar de estruturas pouco democráticas (os deputados son elixidos de xeito indirecto), que só invisten menos dun 25 % dos seus recursos, consumindo en gasto corrente entre o 50 % e o 65 % dos mesmos.
Até de agora, en realidade, só foi indefectíbel o PP na defensa destas caducas institucións, que mesmo Rubalcaba e Pepe Blanco querían suprimir no 2011. Por razóns que agora semellan claras os populares sempre manifestaron que as Deputacións eran para eles parte fulcral do pacto constitucional. E esas razóns ficaron patentes na recente contrarreforma local de Rajoy e Montoro, que potenciou moi substancialmente as competencias das Deputacións a respecto da prestación de servizos municipais nos concellos de menos de 20.000 habitantes. Catro Deputacións fortes en Galicia limitan a autonomía local e unifican á baixa a calidade dos servizos municipais, servindo tamén de canles para a privatización dos servizos a prol de grandes grupos madrileños ou multinacionais. E sempre serán instrumentos para mancar ou limitar o autogoberno galego, creando liñas directas das capitais provinciais co Goberno de Madrid sen pasar pola Xunta.
As eleccións locais tiráronlle ao PP o goberno de todas as Deputacións galegas, agás Ourense. Mais non tería sentido que as novas coalicións de centro-esquerda xestionasen coma os gobernos provinciais do PP. Cómpre unha gobernanza dirixida primeiro á implantación da transparencia nestas institucións escuras. E, despois, a preparar o camiño para liquidarmos as Deputacións galegas, transferindo os seus medios materiais e humanos á Xunta e aos concellos. Dacordo co criterio case unánime de cidadáns e expertos e no marco da reforma constitucional máis ampla ou limitada que xurdirá das eleccións xerais deste outono.

Podemos y C´s asumen con mucha dificultad la autonomía local de sus organizaciones

En efecto, parecen llegar tiempos en los que a las propuestas de la llamada Nueva Política se les exigirán no solo valores de transparencia, regeneración democrática y participación cívica, sino un relato basado en la pluralidad nacional del Estado y en la autonomía local, al tiempo que formulaciones socialmente integradoras, realistas y basadas en el sentido común, que huyan de propuestas poco maduradas o inviables.
La Gran Recesión golpeó duramente la sociedad mediante políticas de austeridad inmisericorde pensadas en los intereses de una pequeña élite financiera, que liquidaron o limitaron muchas de las conquistas del Estado del Bienestar, perjudicando gravemente los tejidos empresariales locales y a las clases medias y trabajadoras. Al mismo tempo, el bipartidismo dinástico (PSOE-PP), apoyado en la Corona y en la estructura institucional de la transición, mantuvo los privilegios de la llamada de modo gráfico, aunque excesivamente genérico “casta”, mientras intentaba tapar las corrupciones que emanaban del sistema de 1978 e intentaba tapar las corrupciones varias del sistema de 1978. En el ámbito de los servicios públicos de los municipios, se adoptaron decisiones tan lesivas como la de la ley de racionalización y modernización de los gobiernos locales de 2013, que potenció las Diputaciones, apostando por las grandes empresas multinacionales y estatales, en lugar de por la calidad en la prestación de los servicios públicos y por las empresas locales.

Traslaciones tardías
El 15-M modificó la agenda política y sensibilizó amplios sectores de las clases medias respecto a la necesidad de un cambio de paradigma, de una profundísima renovación de un sistema institucional acabado. Sin embargo, las traslaciones políticas de este espíritu del 15-M tardaron en llegar. En Galicia surgió en 2012 con fuerza la opción de la Alternativa Galega de Esquerdas (AGE), fundada a partir de la Anova de Beiras y de Esquerda Unida, filial gallega de IU. AGE se convirtió en la tercera fuerza política en las elecciones al Parlamento gallego del otoño de 2012, pero desaprovechó su posición de privilegiada fuerza emergente por disputas estratégicas sobre su mayor o menor vinculación al proyecto estatal de IU y, en un segundo momento, respecto a la conformación de una nueva alternativa estatal de izquierdas, más o menos vinculada a Podemos.
Después de las elecciones al Parlamento Europeo de 2014 surgió con fuerza la alternativa de Podemos, que ha llegado a superar a PP y PSOE en la intención directa de voto. Por su parte, Ciudadanos (C´s) se convirtió en un nuevo referente al ser cuarta fuerza en las elecciones de marzo al Parlamento andaluz, multiplicando por diez los votos obtenidos por UPD y finiquitando, de hecho, la corta historia de este partido.
Ahora bien, la novedad de estas formaciones y su compromiso teórico con la regeneración política no ha garantizado siempre su ruptura con las formas de la vieja política de PP y PSOE. C´s ha desconcertado a sus simpatizantes en Galicia pasando en 48 horas de no presentar candidatura propia en A Coruña y Ferrol a formalizarla, después de supuestas presiones sobre su dirección estatal para que los alcaldes populares de A Coruña y Ferrol contaran con el bastón de los de Albert Rivera, único que podía garantizarles su continuidad en las respectivas alcaldías. Por otra parte, aunque Marea Atlántica de A Coruña y Lugo Novo han demostrado independencia, pluralismo y capacidad de integración, otras candidaturas cívicas han dado lamentables espectáculos, como su división en Vigo y Ferrol, el veto de EU a Lugo Novo o la anulación de las legítimas primarias de Ourense en Común para evitar que fuese candidato Xosé Mosquera, candidato propuesto desde la formación galleguista -fundada en 2012- Compromiso por Galicia.

¿Hay madurez política?
En general, tanto Podemos como C´s parecen asumir con mucha dificultad la autonomía local de sus organizaciones y minusvaloran claramente la importancia de estas elecciones municipales, lo que resulta poco compatible con el impulso regeneracionista de la nueva política. Por otra parte, se echa en falta un discurso que aúne los valores de transparencia, regeneración y participación ciudadana con un ejercicio realista de la política, basado en el sentido común, que huya de “postureos” y ocurrencias propositivas.
Porque aquí radica el gran dilema de la llamada Nueva Política. Aunar esos valores de regeneración, transparencia y participación cívica con el reconocimiento de la autonomía local y de la pluralidad nacional del Estado, ya que poco regeneracionismo y poca participación se pueden impulsar desde el ejercicio del “centralismo dedocrático”. Y, por otra parte, dotar a los proyectos políticos de esta nueva política de grandes dosis de realismo y sentido común, buscando amplios acuerdos e integración social en la búsqueda de un mínimo común denominador alejado de formulaciones extremistas o teorizantes.

A política do sentido común

A Grande Recesión mancou á sociedade cunha política galega, estatal e europea pensada nos intereses dunha pequena elite financeira, que crebou bastantes das conquistas do Estado do Benestar, amais de prexudicar aos tecidos empresariais locais, ás clases medias e aos sectores traballadores. Ao tempo, o bipartidismo dinástico (PSOE-PP), apoiado na estrutura institucional da transición, mantiña os privilexios da chamada casta e tentaba agachar as corrupcións varias xeradas polo sistema do 1978. No ámbito dos servizos públicos dos concellos é paradigmático como recentemente se potenciaron as Deputacións, apostando polas grandes empresas multinacionais e estatais no canto da calidade no servizo e das empresas locais.
Velaí a resposta das opcións da chamada “Nova Política”, coa fin de encher o baleiro que as forzas dinásticas deixaran. Mais algunhas das súas actuacións decepcionan. Velaí o espectáculo de “Ciudadanos” (C´s) n’A Coruña, Ferrol e Compostela. Nos dous primeiros casos decidiron “dedocraticamente” a súa presentación electoral por intereses alleos ás organizacións galega, coruñesa e ferrolá, nunha medida “in extremis” que tenta blindar a derradeira oportunidade de saír alcaldes dos rexedores da Coruña e Ferrol. No terceiro impuxeron un meritorio candidato, mais pasando por riba da decisión democrática da organización compostelá. O que demostrou que C´s non acredita na autonomía local e na substantividade das eleccións locais. Albert Rivera só mira polo seu proxecto estatal que moitos ollan, non sen razón, a xeito da lista branca do PP.
Canto ás novas alternativas cidadás, fronte á base cívica, pluralidade e independencia da Marea Atlántica e de Lugo Novo, confronta o espectáculo de división de Ferrol e Vigo e máis o mal perder dos actuais xestores de Ourense en Común, ao desbotar o candidato pertencente a Compromiso por Galicia que gañara lexitimamente as súas primarias.
Ninguén dubida que arrincarmos a corrupción e construirmos dende a transparencia e a participación cívica han ser os eixos da nova política. Mais, esta nova política ha ser, tamén, a política do sentido común. Da inclusión maioritaria e do mínimo común denominador. Porque á nosa sociedade abóndanlle os profetas e salvadores e cúmprelle xente comprometida, prudente e que saiba traballar en equipa.

As derradeiras deputacións?

As deputacións provinciais respostan á extensión no territorio da gobernanza do Estado centralista, dividido en provincias copiadas dos departamentos franceses que creou Napoleón I. Provincias que dividiron Galicia en “catro cachos coma a túnica de Cristo”, como dixo D. Manuel Murguía, mais que respostaban, tanto en Galicia como en Catalunya, a certa homoxeneidade poboacional, por volta de cadanseus 400.000 habitantes dos anos 30 do século XIX.
Semellaba evidente que estes entes non haberían sobrevivir á institucionalización da autonomía galega. De feito, no Estatuto do 1936 xa se prevía a súa desaparición. Mais o Goberno do Estado viu nas provincias a posibilidade dun contrapoder ás nacentes autonomías e recorreu a lei catalá que as suprimía, acadando do sempre procentralista Tribunal Constitucional a consagración das teses da garantía institucional das provincias e da competencia exclusiva do Estado sobre as bases do réxime local. Bases entendidas nun sentido extensivo e uniformador.
A recente contrarreforma local de Rajoy baseou nas deputacións a súa estratexia para igualar por abaixo a prestación dos servizos públicos municipais e para facilitar unha privatización dos mesmos a prol de grandes grupos multinacionais ou radicados en Madrid.
Esta contrarreforma e a propria pervivencia destas estruturas caducas desafían o diktat da opinión pública, fronte á que estas Institucións se amosan deslexitimadas. Pois a súa é unha elección indirecta e pouco transparente, xa que non saberemos os candidatos de cadansúa opción política o día da elección local. Para máis, as deputacións son unha catástrofe en termos de boa gobernanza. Só a rentes dun 20 por cento dos seus orzamentos vai a fins de investimento público. O gasto corrente improdutivo domina a súa xestión. Todo sinala que na seguinte lexislatura estatal se vai abrir, cando menos, unha limitada revisión constitucional, da que Galicia habería quitar canto menos a competencia exclusiva para definir o seu réxime local e a súa organización territorial sen inxerencias estatais. Velaí porque estas a elixiren en xuño poderían ser as derradeiras deputacións provinciais. Non se preocupen. Ninguén, agás os que viven delas, haberá botalas a faltar.

Recentralización e elites madrileñas

Outra volta xuntáronse os gobernos catalán e vasco (a primeira vez foi en decembro) para avaliar o implacábel proceso de recentralización desenvolvido por Rajoy desque chegou ao Goberno do Estado. E os seus voceiros chegaron dicir que o PP estaba a destruír o autogoberno deseñado nos Estatutos de Autonomía.
Rajoy está a rematar unha silente e trampulleira reforma constitucional, blindada pola absoluta parcialidade do árbitro, pois que un partido que desfruta de maioría absoluta nas dúas Cámaras estatais nomea ao seu xeito ao Tribunal Constitucional, como de feito fixo o PP nesta lexislatura.
Velaí a recentralización de contidos e o empoderamento do castelán no ensino da contrarreforma educativa da LOMCE. A desmontaxe de moitos dos estándares de calidade ambiental e control administrativo en beneficio dos consumidores da Lei de unidade de mercado ou a adopción da licenza deportiva única contra do criterio de case todo o mundo federativo galego. Xunto co desapoderamento dos concellos en beneficio dunhas Deputacións concibidas como ferramentas favorecedoras da privatización a prol de grandes grupos empresariais estatais e da igualación por abaixo dos servizos públicos locais.
A recentralización ten claros gañadores e perdedores. Gañan as elites madrileñas no seu proceso de hexemonización da intermediación financeira, das concesións dos servizos públicos e do espazo comunicacional de todo o Estado, como vén de definir a xeito Suso de Toro nun seu recente artigo. E perden a calidade dos servizos públicos, as empresas locais, nomeadamente as pemes e as posibilidades de espazos territoriais que tenten desenvolver con políticas de proximidade os intereses da cidadanía e dos consumidores, o desenvolvemento sostíbel e a saúde ambiental.
Galicia sofre este proceso moito máis ca Euskadi ou Catalunya, que posúen ferramentas empresariais, políticas e sociais que nós non temos. Galicia representa só o 5% do PIB e o 6% da poboación estatal e depende duns alicerces económicos que para o Estado son prescindíbeis. Velaquí que os recortes do seu autogoberno se traduzan de xeito directo en perda de tecido empresarial e de benestar para a súa cidadanía.